Tak, oczywiście ten tytuł jest nawiązaniem do tematu numer 1 ostatnich tygodni, czyli do Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy oraz osoby jej twórcy. Jerzy Owsiak już od ponad 30 lat prowadzi pod tą nazwą ogólnopolskie akcje zbierania pieniędzy na cele charytatywne. Przede wszystkim na rzecz lepszego wyposażenia medycznego polskiej służby zdrowia.
Cała Polska, jak we wszystkich sprawach, podzieliła się na obrońców i atakujących. Pierwsi nie mogą zrozumieć, jak można atakować taką postać jak Jerzy Owsiak, który w ich ocenach jest niemalże bohaterem narodowym na miarę Kościuszki czy Piłsudskiego. I tu pierwsza moja refleksja: szukając porównania do słynnych Polaków, niewielkie mamy możliwości, aby znaleźć nazwiska słynnych Polaków, których sława nie byłaby związana z walką zbrojną, z wojną, ewentualnie z jakimś powstaniem narodowym. Dlatego trochę nawet żal mi będzie, jeśli zarzuty wobec Owsiaka się potwierdzą i nie zostanie jednak zapamiętany jako wzór cnót i poświęcenia dla kraju, dla Polaków. Byłby bowiem jednym z nielicznych naszych rodaków, którzy zasłynęli przez co innego niż już wspomniane akty, bądź co bądź przemocy, jakimi są wojny i zbrojne powstania.
Zbieranie pieniędzy na akceptowany przez wszystkich Polaków cel, jakim jest lepsze wyposażenie placówek służby zdrowia w sprzęt medyczny to przecież piękna karta! Przykład działalności jak najbardziej pokojowej, służącej naszemu lepszemu życiu – życiu w zdrowiu. A jeśli zdarzyła się już choroba, czy wypadek – służącej powrotowi do zdrowia. A przynajmniej ulżeniu chorym i cierpiącym poprzez zapewnienie im jak najlepszej opieki medycznej.
Zatem cel działalności takich fundacji jak ta Jerzego Owsiaka jest ze wszech miar piękny.
Piękna jest także idea połączenia w ramach Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy wszystkich ludzi dobrej woli w Polsce. Niezależnie od podziałów politycznych, każdy poczuwał się do tego, iż należy temu dziełu okazać wsparcie. I przekazywane były dary: od niezwykle hojnych, spektakularnych, którymi były np. przedmioty przekazywane na aukcje prowadzone w ramach styczniowego finału działalności Orkiestry przez celebrytów, sławy sportu, po te drobne monety (teraz już pewnie banknoty – inflacja!) wrzucane przez zwykłych ludzi do puszek tysięcy wolontariuszy, którzy w niedzielę, gdy wszystkie media relacjonowały akcję, zbierali je w tzw. przestrzeni publicznej, rozdając ofiarodawcom pamiątkowe naklejki – czerwone serduszka. Te nalepki stały się lubianym, sympatycznym wyrazem solidarności w zakresie wsparcia inicjatywy firmowanej przez Jerzego Owsiaka.
A jednak chcę tu poruszyć jedną sprawę, która mi się nie podoba.
I nie jest to kwestia oceny, czy wynagrodzenie pobierane przez Jerzego Owsiaka (i współpracujących z nim członków jego rodziny i znajomych) jest właściwe, czy też za wysokie w stosunku do charytatywnego charakteru jego dzieła. Choć wydaje mi się, że nazwanie „spółki córki” czy „fundacji córki”, z którą Owsiak ściśle współpracował, dowcipną nazwą „Złoty Melon” zakrawa na wręcz drwinę z charytatywnych idei. A o dobroczynności, o wspieraniu innych (a nie siebie) tak chętnie Jerzy Owsiak i jego obrońcy mówią. I przedstawia się te ideały jako jedyne intencje twórcy Orkiestry.
Nie chodzi mi także o to, czy rozliczył się on, co do grosza (a powinien), ze wszystkich pieniędzy zebranych podczas swojej działalności. Nie zajmą mnie tu też zarzuty stawiane Jerzemu Owsiakowi, iż w pewnym okresie (za rządów PIS) upolitycznił swoją działalność, jednoznacznie kierując swe sympatie wobec ówczesnej opozycji. Niepotrzebnie – z punku widzenia idei pomocy, którą propagował. Ta idea miała Polaków łączyć, a nie dzielić.
Nie wypowiem się też co do zarzutów, jakie kierowano wobec Jerzego Owsiaka ze strony środowisk bardziej konserwatywnych, które od lat miały mu za złe, iż przyciąga do siebie młodych ludzi hasłami, które są demoralizujące. Oraz współorganizuje imprezy, które mają wątpliwe walory wychowawcze w rozumieniu tej części opinii publicznej. Koncerty, zloty młodzieżowe typu Jarocin i inne miejscówki nawiązujące do słynnego Woodstock – i tak też określane w mediach.
Także to słynne jego „Róbta co chceta!” pozostawiam. Czy można było inaczej, lepiej, rozmawiać z młodzieżą? Jak w ogóle trafić do młodego pokolenia w dzisiejszych czasach? Nie wiem. Niewątpliwie jednak Jerzy Owsiak stał się pewnego rodzaju idolem, ikoną młodych i pokazywał im, że działanie na rzecz innych też jest źródłem radości, satysfakcji. A organizowane w każdej gminie w Polsce centra, które pracowały nad przygotowaniem i przeprowadzeniem corocznego Wielkiego Finału były z pewnością szkołą współdziałania, społecznego zaangażowania dla tysięcy młodych Polaków.
Te oceny, poszczególnych aspektów działalności Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy oraz samego Jerzego Owsiaka jako osoby publicznej pozostawiam innym. Nie powinny być to jednak oceny internetowych hejterów, tylko miarodajne wyniki kontroli powołanych do tego instytucji. Na przykład urzędów kontroli skarbowej, Naczelnej Izby Kontroli, nawet kontroli sejmowych (podobno takie też mają być wdrożone), czy innych organów, które zgodnie z ich ustawowymi kompetencjami mają prawo sprawowania kontroli nad tego typu działalnością społeczną oraz nad związanymi z nią przepływami finansowymi. A w zakresie oceny społecznych wartości, jakie tworzyła czy propagowała ta Orkiestra, niech się także wypowiadają specjaliści od socjologii, psychologii, mediów, komunikacji społecznej.
Mój zarzut jest inny.
Mianowicie, przez całe lata „dziania się” tej inicjatywy zapominaliśmy skutecznie o tym, że to nie Jerzy Owsiak i jego Orkiestra ma nam Polakom dać przyzwoitą służbę zdrowia, tylko nasz rząd. Rada Ministrów RP, kolejni premierzy i kolejni ministrowie zdrowia. To oni powinni już dawno zapewnić Polakom godne warunki leczenia, opieki lekarskiej, w tym szpitalnej, dostępu do badań i analiz medycznych. Słowem: dać nam godne warunki życia. Kulejąca ekonomia Państwa polskiego nie może stać się prostym wytłumaczeniem ciągłego niedofinansowania ochrony zdrowia.
Zajrzyjmy do Konstytucji, po którą tak chętnie się w Polsce sięga, a jednak nie czyta jej ze zrozumieniem. Szermuje się cytatami z Konstytucji, gdy chce się „dołożyć” przeciwnikom politycznym. A chyba wszyscy chcielibyśmy, aby Konstytucję po porostu realizować, wprowadzać jej postanowienia w życie.
Odnośnie ochrony zdrowia zapisy konstytucyjne, w Rozdziale II, w podrozdziale zatytułowanym „Wolności i prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne”są takie:
Art. 68. [Ochrona zdrowia]
1. Każdy ma prawo do ochrony zdrowia.
2. Obywatelom, niezależnie od ich sytuacji materialnej, władze publiczne zapewniają równy dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych. Warunki i zakres udzielania świadczeń określa ustawa.
3. Władze publiczne są obowiązane do zapewnienia szczególnej opieki zdrowotnej dzieciom, kobietom ciężarnym, osobom niepełnosprawnym i osobom w podeszłym wieku.
4. Władze publiczne są obowiązane do zwalczania chorób epidemicznych i zapobiegania negatywnym dla zdrowia skutkom degradacji środowiska.
5. Władze publiczne popierają rozwój kultury fizycznej, zwłaszcza wśród dzieci i młodzieży.
Mamy w art. 68 Konstytucji RP ustanowione szerokie, przysługującego każdemu, prawo podmiotowe do ochrony zdrowia (ust. 1). Zdrowie, podobnie jak i życie, wymieniane są w orzecznictwie i nauce prawa jako wartości podstawowe, wyprowadzane z godności człowieka. Naruszenie prawa do ochrony zdrowia, w szczególności pozostawienie osoby bez wymaganej opieki, skutkujące wykluczeniem społecznym, stanowi samo przez się łamanie godności człowieka. To są często indywidualne tragedie związane z utratą zdrowia, ale wszyscy wiemy, że to ma też walor społeczny: istnieje sprzężenie zwrotne między lepszym zdrowiem, związanym z dostępem osób do ochrony zdrowia, a osiągnięciami w takich sferach, jak edukacja, zatrudnienie, rodzina, społeczeństwo czy życie publiczne. Inwestycja w zdrowie Polaków jest inwestycją w dobrobyt i pomyślność naszego kraju.
Prawo do ochrony zdrowia ma być także równe dla każdego obywatela (art. 68 ust. 2 Konstytucji). To bardzo ważne uszczegółowienie: o ile prawo podmiotowe do ochrony zdrowia przysługuje każdemu, o tyle równość dostępu do opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych jest obowiązkiem konstytucyjnym w odniesieniu już tylko do obywatela. Jak ważne są takie „szczegóły” okazuje się teraz. Akurat w tych dniach perorował z trybuny sejmowej kandydat na prezydenta RP, pan Mentzen, o bezpłatnym leczeniu i bezpłatnych lekach dla tysięcy Ukraińców, którzy (póki co) obywatelami naszego kraju nie są. Wcześniej jakby o tym było cicho, choć tajemnica to żadna, że od prawie trzech lat Polska wydaje kolosalne sumy także na ten rodzaj pomocy (źródło: „materiał na YouTube” opublikowany przez portal „Wiadomości Teraz”, zatytułowany „Ukraina ma za darmo leki?”; i z podtytułem „Mentzen wyjawia coś oburzającego na oczach całego Sejmu”).
A wszyscy się chyba zgadzamy? Pomagać trzeba, ale najpierw trzeba zadbać o nasze, własne zdrowie! Czyli o zdrowie naszych obywateli.
Także, abyśmy my, potem, mogli pomagać innym. To ten znany wszystkim, którzy latają samolotami instruktaż przed rozpoczęciem lotu: personel latający wyjaśnia, że najpierw maskę tlenową trzeba założyć sobie – bo inaczej nie założysz jej już dziecku, Ono samo sobie jej nie założy. A ty już wtedy stracisz przytomność, z braku tlenu w kabinie samolotu, na skutek awarii rozszczelnienia się kadłuba.
Wróćmy na ziemię. Dałem tytuł dla tego tekstu: Wielka Orkiestra Codziennej Niemocy. Co przez to rozumiem?
Mam na myśli kolejne ekipy rządowe w Polsce, które od czasu tzw. transformacji, wbrew ewidentnemu postępowi medycyny, na skutek zaniedbań, na skutek nie realizowania właśnie konstytucyjnego zadania ochrony naszego zdrowia doprowadziły do całkowitego rozkładu tego systemu. Mam na myśli ich „niemoc twórczą”. Tę stała przypadłość kolejnych polskich premierów, ministrów, prezydentów, którzy do tego stopnia już mają nas „gdzieś”, że w swoich kampaniach wyborczych, świadomie zapewne, całkowicie pomijają tematykę służby zdrowia. Choć domeną polityków jest nie dotrzymywanie obietnic, to w zakresie ochrony zdrowia oni wiedzą, że jeszcze lepsze jest całkowite milczenie! Całkowite pomijanie tego tematu!
Przez 33 lata, tj. okres kiedy co roku mamy tę Orkiestrę z kapelmistrzem Jerzym Owsiakiem, po stronie naszego rządu zebrały się pewnie setki, jeśli nie tysiące, aktualnych i byłych: premierów, ministrów, wiceministrów, ministrów bez teki, sekretarzy stanu, dyrektorów departamentów, radców, tajnych radców i doradców, jak i zwykłych urzędników, którzy mieli za zadanie stworzyć nam taki system ochrony zdrowia, abyśmy byli „zaopiekowani” – jak to się teraz mówi. Nie stworzyli!
Dlatego pozwoliłem sobie nazwać wszystkie te panie i panów, naszych obecnych i wcześniejszych decydentów, Wielką Orkiestrą Codziennej Niemocy.
Jesteśmy pozbawieni realnej, szybkiej pomocy medycznej. Zlikwidowano powszechne w czasach PRL-u tzw. ośrodki zdrowia, gdzie na tamte warunki, bez obecnych nowoczesnych urządzeń medycznych, ale przynajmniej stale i szybko, udzielano nam porad i byli dostępni lekarze specjaliści. Mieliśmy poczucie bezpieczeństwa. W szczególności, w razie potrzeby, od razu było miejsce w szpitalu. Jak jest dziś, wiemy: terminy wizyt u specjalistów wyznaczane za wiele miesięcy. Ba, w przyszłym roku? Czyli w 2026, chociaż 2025 dopiero się zaczął.
Taki mamy standard usług medycznych. Kiedyś, wprawdzie bez tomografów komputerowych, bez rezonansów magnetycznych, ultrasonografów, czasem tylko z rentgenem i elektrokardiografem, ale zajmowano się nami jednak natychmiast! Dziś nawet dodzwonić się nie możemy do lekarza czy szpitala!
A jaki tu związek z tym ma Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy? Według mnie taki, że dla naszych polityków stanowiła coś w rodzaju zasłony dymnej, abyśmy przez kilka tygodni oczekiwania na jej Wielki Finał wyczerpali w ten niegroźny dla nich sposób temat zdrowia. Same dobre wiadomości w tym czasie emitują nasze media głównego nurtu. A to, ile przez lata zakupił Jurek Owsiak medycznego sprzętu, a to jak doposażone są dzięki niemu ten i tamten szpital (tu wywiady z ich dyrektorami, z lekarzami zachwyconymi darami z „serduszkiem”).
Wszyscy szczęśliwi!
Dzieci zbierające datki do puszek i bawiące się na imprezach „okołoorkiestrowych” też zachwycone. A każdy obywatel, co wrzucił swój „grosik”, cieszy się ze swojego dobrego serduszka i przykleja nalepkę Orkiestry gdzieś na widoku. Długo wtedy będzie jeszcze poprawiała mu samopoczucie. Nie tylko jemu – nam wszystkim. Jacy to jesteśmy ofiarni i solidarni!
Tak, to jest mistrzostwo świata w skierowaniu uwagi społecznej na pobocze!
Prawnicy, znawcy konstytucjonalizmu, analizując art. 68 Konstytucji stwierdzają, że zakłada on także przyzwolenie na częściową prywatyzację systemu służby zdrowia względem całości ochrony zdrowia. Zarazem jednak, jak podkreśla Trybunał Konstytucyjny, chodzi o równość dostępu niezależną od sytuacji materialnej obywatela. Proklamowana równość stanowi rozwinięcie konstytucyjnej zasady równości wyrażonej w art. 32 Konstytucji, jak i koncepcji solidaryzmu społecznego. Wyrok TK z dnia 7 stycznia 2004 r., sygn. akt 14/03:
„Zasady korzystania ze świadczeń opieki zdrowotnej w tym zakresie są bowiem niezależne od zakresu partycypacji poszczególnych członków wspólnoty obywatelskiej w tworzeniu zasobu środków publicznych stanowiących źródło ich finansowania. Podobnie też jak sam dostęp do świadczeń, musi to być równość w ujęciu rzeczywistym, a nie tylko formalnym”
Co można powiedzieć o polskiej służbie zdrowia?
Po jakiś wielkich obietnicach typu „Pieniądze na leczenie pójdą za pacjentem” (takie były założenia reformy służby zdrowia za czasów premiera Jerzego Buzka), po radosnych prywatyzacjach kolejnych szpitali i innych placówek służby zdrowia, po beztroskim kształceniu naszych lekarzy i pielęgniarek, którzy następnie wyjeżdżają na Zachód, by tam lepiej zarabiać, mamy w służbie zdrowia po prostu zapaść.
Pacjent, czyli służba zdrowia w Polsce, wymaga leczenia! Na cito! I wiadomo, że „medice cura ipsem” (łacińskie powiedzenie: lekarzu lecz się sam) to nie jest rozwiązanie tego problemu.
Po absurdalnych propozycjach pani premier Ewy Kopacz (jeszcze gdy była wcześniej Ministrą Zdrowia), aby pielęgniarki pracowały nie na umowy o pracę, lecz na zlecenia, jako osoby prowadzące własną działalność gospodarczą, zapewne wiele pań pielęgniarek straciło wtedy jakąkolwiek nadzieję i wyjechało stąd na zawsze. Jeszcze pamiętam tę panią ministrę jak odwiedziła służbowo miasteczko namiotowe, które protestujące z powodu niskich płac pielęgniarki zorganizowały w Warszawie przed budynkami rządowymi lub przed Sejmem. Tłumaczyła tam, że najlepiej będzie jak pielęgniarki przejdą na „kontrakty”! Jeszcze jeden absurd prywatyzacji wdrażanej w Polsce bez żadnej refleksji, co do sensownych jej granic – wszystko sprywatyzować!
Z tych chaotycznych, wciąż zmiennych pomysłów, z tych zaczynanych i nie kończonych reform, wyszło obecnie coś, co nie jest służbą zdrowia, lecz jakąś bezkształtną hybrydą, gdzie państwowe miesza się z samorządowym i jest bezpłatnie wykorzystywane przez prywatne.
Już to stwierdzenie wyjaśniam, ale przecież każdy wie, i widzi: można w Polsce pracować w szpitalu publicznym, przekierowywać z niego pacjentów do swojego prywatnego gabinetu. A jak okaże się, że przypadek za trudny? To niech wraca pacjent do publicznego szpitala. Koszty po stronie publicznej, zyski natomiast prywatne. Ten sam lekarz, który kieruje nas na jakieś badanie, a w rejestracji wyznaczają nam termin za kilka miesięcy, zrobi nam to badanie u siebie. Prywatnie.
I gdzie ten, cytuję Konstytucję, „równy dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej”, jeżeli nie masz pieniędzy, aby zapłacić w prywatnym gabinecie? Czas oczekiwania na miejsce, na łóżko w szpitalu? Wiemy. A jak z tą opieką zdrowotną finansowaną ze środków publicznych (Konstytucja!) Wiemy! Najróżniejsze patologie naszej służby zdrowia to jednak osobny temat.
Chociaż wszyscy musimy się zgodzić z tym nie nowym bon motem, że prawo do ochrony zdrowia nie oznacza prawa do bycia wyleczonym, to jednak należy dążyć do ustanowienia takiego systemu opieki zdrowotnej, który najpełniej realizować będzie ten właśnie cel: wyleczenie. Jeżeli w danym przypadku to niemożliwe (np. osoby z trwałymi niepełnosprawnościami) to celem służby zdrowia powinno być ograniczanie cierpień i zmniejszenie niedogodności.
I Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy tego nam nie załatwi.
Myślę, że tak ochoczo wszyscy politycy ją wspierali, bo z jednej strony fotka z Jerzym Owsiakiem świetnie wpływała na popularność, na „polubienia” i na tzw. „słupki” popularności – a to każdy polityk ceni. Dodatkowo natomiast, ci bardziej świadomi politycy, ci od kształtowania opinii publicznej, ci od inżynierii społecznej, doskonale wiedzieli, że Orkiestra świetnie wygasza żal, frustracje, odwraca uwagę Polaków od istoty problemu. Po każdym finale serce Polakom rosło: ileż to znowu więcej zebraliśmy pieniędzy! Jacy jesteśmy wspaniali! Takiej Orkiestry nikt na świecie nie ma!
Ale może na świecie mają lepszą ochronę zdrowia?
Może o tym trzeba zrobić reportaże w publicznej TVP, zamiast cały dzisiejszy dzień, 26. stycznia 2025 roku, świętować 33. Finał Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy?

