Pomniki, muzea, nazwy ulic i placów, lotnisk, medale okolicznościowe, wizerunki na banknotach – to tylko niektóre sposoby jakie są stosowane aby uczcić naszych bohaterów. A kim ci nasi bohaterowie są? Bohaterowie naszych społeczeństw – postrzeganych jako poszczególne narody.
Najczęściej byli oni wojownikami, bojownikami, wodzami, przywódcami. Kiedyś królami, książętami, albo generałami, marszałkami. Dziś, ci czczeni przez nas na pomnikach bohaterowie to także także często dawni prezydenci, premierzy.
Czym się wsławili? Wojnami, powstaniami, bitwami. Ogólnie: walką! Najczęściej byli zwycięzcami.
Choć my Polacy mamy tę naszą specyfikę, która wyraża się tym słynnym powiedzeniem „gloria victis”, czyli chwała zwyciężonym. Cóż… Nasza historia raczej jest w zwycięstwa uboga, zatem cóż nam pozostało? I tak oto my mamy „na sztandarach” chyba więcej „przegrywów” niż zwycięzców. Co wojna, to klęska, a potem okupacja. Jak nie szwedzka, to niemiecka. Co powstanie, to za chwilę upadek powstania. A potem wywózki, deportacje. Jak zwał, tak zwał. Albo emigracje. I tak oto ta najlepsza część polskiego narodu nie działała już tu, ku naszemu pożytkowi, tylko tam, w obcych krajach – na pożytek innych. Nawet po stanie wojennym wyjechało z Polski wielu przedsiębiorczych ludzi, którzy już nie wrócili.
Co do przegranych wojen, bitew… Tak, były jakieś wyjątki. Bitwy zwycięskie.
- Bitwa pod Grunwaldem. Ale i to starcie niczego Polsce nie załatwiło. Nie zlikwidowało zagrożenia istniejącego dla Polski ze strony Zakonu. Nasi rycerze, jak legenda głosi (i chyba tak było), podobno starodawnym, honorowym zwyczajem pozostali na placu boju przez trzy doby dając przeciwnikowi szansę na rewanż, gdyby zechciał wrócić na pole bitwy. Ale Krzyżacy wrócili sobie zaraz do Malborka i ich państwo trwało jeszcze półtora wieku!
- Sobieski pod Wiedniem… Tak. Obronił Zachód i Chrześcijaństwo. Tylko, co nam z tego przyszło? Nie bardzo się o tym nawet w tym Wiedniu pamięta.
- Bitwa pod Monte Cassino. Okupiona wielką ilością zabitych, rannych. Jak sama pieśń mówi: „Czerwone maki”… „Bo z polskiej wzrosły krwi”.
- Powstanie Warszawskie…
Wykrwawialiśmy nasze młode pokolenia. Naszą przyszłość.
Chyba też jedno jest tylko polskie powstanie, które jakoś tam się udało: Wielkopolskie. Ale inne zrywy, poruszenia, rabacje? Same klęski. Tak… Wiele ich było, pewnie z kilkadziesiąt. Niektóre tylko – jak się to eufemistycznie określa – „zakończyły się częściowym sukcesem”.
Dlaczego zatem nie chcemy, my Polacy, spojrzeć na historię inaczej? Podobno ona jest nauczycielką życia („Historia magistra vitae est”).
Dlaczego nie przyjmiemy wreszcie do wiadomości, że najwięcej osiągaliśmy dla naszej państwowości dzięki dyplomacji. A nie poprzez wojny i bitwy (jako się rzekło: najczęściej przez Polskę przegrane). Oraz dzięki pracy u podstaw: kształceniu pokoleń Polaków, rozwijaniu polskiej przedsiębiorczości (np. pod zaborami).
Tylko dzięki sprzyjającym konstelacjom politycznym po I. wojnie światowej oraz mądrej naszej wtedy dyplomacji, odzyskaliśmy w 1918 roku niepodległość. A zaraz ją też mogliśmy stracić, przez niemądrą decyzję Piłsudskiego wyruszenia na podbój Kijowa (kwiecień 1920 roku).
Marzył się Piłsudczykom podbój dalekich Kresów. Jak Sarmatom przez stulecia.
Polska, nie mając szans w starciu z germańską potęgą, kierowała swoje imperialne zapędy w stronę Rosji. I tym niepoprawnym geopolitycznym drapieżcom tak to już zostało: szable w dłoń i na Moskala! Wystarczy posłuchać co bredzą dziś nasi rządzący politycy.
Przy okazji wzmianki o tej nieudanej wyprawie na wschód w 1920 roku, wyjaśnić warto, w tym miejscu chociaż, jak to było z tym faktem, że znów, jak w czasach Sobieskiego, Polska broniła Europy przed zalewem „barbarzyńców ze wschodu”. Wtedy Turków, a teraz Rosjan.
Otóż w 1920 roku załamała się polska ofensywa na Kijów – klasyczna napastnicza wojna wywołana przez Polskę, która zamiast zająć się mądrym rządzeniem nowo powstałym Państwem, radować niepodległością, postanowiła zdobyć tereny, które nigdy nie były rdzennie polskie. Nawet bowiem na tych Kresach, które ostatecznie były polskie w II Rzeczpospolitej, czyli w latach 1918-1939, Polacy stanowili tylko ogólnie ok. 43% ludności. A im dalej na wschód, tym ten ułamek był mniejszy. W województwach poleskim i wołyńskim ten odsetek Polaków wynosił tylko 14-15%. Czyli tam, pod Kijowem, to już w ogóle chyba Polaków nie było. Ale była chęć zdobycia tego terytorium. Poczytajcie trochę, moi kochani rodacy, patrioci, o prawdziwych faktach historycznych i dowiecie się wtedy, że Rosjanie w 1920 roku nie zjawili się nad Wisłą tak „sami z siebie”. Niesprowokowani. Nie! Najpierw była ta polska wyprawa na Kijów, jego zajęcie i odwrót stamtąd, w czerwcu 1920 roku. To była najpierw polska ofensywa. A dopiero niejako w odwecie, goniąc uciekających Polaków, dotarli Rosjanie w lipcu 1920 roku aż pod Warszawę.
Wracając do głównej tezy, czyli dyplomacja – TAK, a wojny – NIE!
Po pierwszej wojnie światowej odzyskaliśmy państwowość dzięki Konferencji pokojowej w Wersalu. Gdyby nie to, że udanie wpływaliśmy poprzez takich ludzi jak Ignacy Paderewski, jak Roman Dmowski na polityków światowych oraz na świadomość innych narodowości, gdyby nie to, że potrafili tacy, jak ci wymienieni wielcy Polacy (i dużo innych wartościowych postaci), przekonać możnych tego świata, że Polska jako państwo jest dla nich korzystna, nic nie dałby ten „czyn legionowy”. Tych dwóch naszych narodowych bohaterów, Paderewskiego i Dmowskiego, jeszcze co nieco kojarzymy, pamiętamy. Rzadki przypadek – bo nie byli wojownikami, ale jakieś pomniki i nazwy ulic ich nam przypominają. Paderewskiego przede wszystkim dlatego, iż był międzynarodową sławą pianistyczną. Dmowskiego trochę mniej, gdyż w Polsce raczej panuje tendencja do pomijania tej postaci, no bo przecież „Piłsudski naszym bohaterem był”.
Marszałek Piłsudski i polityk Dmowski to także byli przeciwnicy ideowi. I my postawiliśmy na pomniki wojownika, marszałka. Czy aby na pewno był on bohaterem? Nawet w tym obowiązującym kanonie bohaterstwa wojennego? Zapomnieliśmy skutecznie, zgodnie z wolą Piłsudczyków, o generale Tadeuszu Rozwadowskim. Podobno to on był prawdziwym twórcą planu tego genialnego manewru wojsk polskich w Bitwie Warszawskiej. A Piłsudski przeżywał w tym czasie załamanie nerwowe i schronił się gdzieś w dworku na prowincji. Takie o tym zdarzeniu „chodzą słuchy”… W internecie i w ogóle – w historiografii.
Dziś próbuje się to przedstawić tak: geniusz Piłsudskiego to założenia strategiczne tego manewru. A Rozwadowski ubrał to jedynie w wojskowe „technikalia”. Smutna to historia, bo śmierć Rozwadowskiego w 1928 roku też przypisywana jest konfliktowi z Piłsudskim. W zamachu majowym, czyli puczu wojskowym Piłsudskiego w 1926 roku, stanął generał Rozwadowski po stronie legalnej władzy, czyli przeciw Piłsudskiemu. I za to został potem przez Piłsudczyków uwięziony w ciężkich warunkach, stracił zdrowie, zmarł. A mówiono nawet, że został otruty… Takie to mamy historie w naszej historii. Nie widać ich zza popiersi i cokołów pomników naszych bohaterów.
Czy kiedyś znów będziemy zmieniać naszą narrację historyczną? Jak już kilka razy, tylko za mojego życia…
Przybliżona liczba pomników Józefa Piłsudskiego w kraju to ponad 100. A wciąż powstają nowe. A także obeliski, popiersia czy ławeczki jego pamięci. Kult Marszałka… Paderewski jest upamiętniony około 10-15 pomnikami, ale to bardziej dzięki jego zasługom dla kultury – zapamiętany został głownie jako pianista, kompozytor i przy przybytkach kultury, np. filharmoniach, umiejscawiane są jego pomniki.
Roman Dmowski skazany został na zapomnienie. Kilka ma tylko pomników w całej Polsce. Rozwadowski żadnego. Chociaż teraz (AD 2026) chce się mu już jakieś dwa pomniki postawić.
Tak jak Wersal po pierwszej, tak i po drugiej wojnie światowej, odzyskać państwowość pozwoliła nam konferencja – Jałta. Ta opluwana Jałta!
A nie ta opiewana w pieśni i legendzie bitwa pod Monte Cassino. Ani te wcześniejsze bohaterskie walki powietrzne polskich lotników w powietrznej Bitwie o Anglię. Tych bohaterów my czcimy – Anglicy nawet nie zaprosili Polaków na defiladę zwycięstwa w Londynie po zakończeniu tej wojny. Tak, były tam zawirowania polityczne – który rząd polski ma nas reprezentować (ten londyński, emigracyjny, czy ten PKWN, lubelski), ale nie zmienia to faktu, że w dyplomacji byliśmy i jesteśmy słabiutcy. Nie istniejemy. Pomija się nas. Najświeższy przykład: pomimo olbrzymich zasobów oddanych przez Polskę na rzecz Ukrainy rząd polski nie jest zaszczycany miejscem w rozmowach politycznych dotyczących tego kraju. Prowadzą je możni tego świata: USA, Niemcy, Wielka Brytania, Francja. Bez udziału Polski.
A nasz Minister Spraw Zagranicznych Radosław Sikorski (nasz, ze znakiem zapytania, gdyż jest to były obywatel brytyjski) wsławia się aktualnie nie polityką wyważoną, mądrą, tylko jakimiś cudacznym wpisami na Twitterze, czy X-sie, gdzie atakuje wielkich polityków USA (Prezydenta Trumpa, ostatnio Elona Muska) i Rosji (Ministra Spraw Zagranicznych Siergieja Ławrowa). Uznanych mistrzów dyplomacji, którym on sam do pięt nie sięga. Klasyczna egzemplifikacja jeszcze jednego powiedzonka: „Konia kują, a żaba nogę podstawia”.
Na Konferencjach w Jałcie i w Poczdamie, które odbyły się w 1945 roku, granice państwa polskiego ustalono inaczej niż w Wersalu i w późniejszych odrębnych traktatach pokojowych po I. wojnie światowej. Ale jednak je wytyczono i pozwolono Polakom rządzić się na własnym terytorium. Pozwolono Polskę reaktywować, co wcale nie było oczywiste.
I dzięki tym sensownym granicom przez wiele dziesięcioleci żyliśmy w państwie jednorodnym narodowościowo, zwartym terytorialnie, czując się wszyscy Polakami, nie mając żadnych problemów z mniejszościami narodowymi. Co w dwudziestoleciu międzywojennym było codziennością. Nie potrafiliśmy docenić tego dobrostanu! Z chwilą rozpoczęcia się wojny na Ukrainie odżyły jakieś mrzonki o Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Co za chichot historii znowu.
Przekonywanie, dyplomacja – to środki pokojowe. I najwięcej zawdzięczamy tym ludziom, którzy potrafią siąść do stołu i rozmawiać. Do skutku. Lepszego lub gorszego. Ale zawsze lepszego niż wojna.
Ciekawa byłaby statystyka: ile konfliktów zbrojnych nie wybuchło, ile zażegnano, dzięki temu, iż znaleźli się ludzie, którzy zaangażowali się w takie rozmowy, w proces pokojowy. A nie wołali dumnie „Nie oddamy ani guzika” oraz stali w glorii obrońców honoru, twierdząc, że to on jest w życiu narodów najważniejszy. Aby zaraz potem uciec za granicę przez Zaleszczyki, jak cały polski rząd we wrześniu 1939 roku. Ale to ci wojownicy, a nie dyplomaci, to oni mają w Polsce pomniki i nazwy ulic. Zresztą nie tylko w Polsce. Cały świat jest zorientowany na zdobywców, zwycięzców, żołnierzy, wojowników.
A ci, którzy nie walczyli, w dosłownym tego słowa znaczeniu, czyli z bronią w ręku, lub jako dowódcy, na naszych pomnikach nie istnieją. I w naszej historii również często ich w ogóle nie ma.
Myślę, że wiele jest pomników dowódców Powstania Warszawskiego. Nie mówię o tych dowódcach z barykad, tylko o tych postaciach, które czy z Londynu, czy z Warszawy rozpętały to szaleństwo. Zachęcam, po raz kolejny, do przeczytania „Pamiętnika z Powstania Warszawskiego” Mirona Białoszewskiego, polskiego poety i prozaika. Opisał on, jak wyglądało życie cywili, czyli tych wtedy jeszcze setek tysięcy mieszkańców Warszawy. Smutny to opis. Ku przestrodze. Chyba aż 20 lat potrzebował autor, by jakoś uładzić się z tymi strasznymi wspomnieniami i opisać Warszawę w czasie tych dwóch powstańczych miesięcy – sierpnia i września 1944 r. Gdy gasła nadzieja, a płonęły łuny nad zrujnowanymi dzielnicami stolicy naszego pastwa.
A my dalej śpiewamy radosne powstańcze piosenki. Chwała bohaterom – tak. Ale nie tym, którzy w imię swojej polityki, czy jakichś ideałów skazali na śmierć całe pokolenia. A stolicę na katastrofę.
Po kilku dniach euforii, czy to powstańczej, czy wojennej, po pierwszych wygranych potyczkach, czy bitwach, gdy przyjdą klęski, wtedy liczy się tylko jakiekolwiek jedzenie, jakakolwiek woda, jakikolwiek schron. Nie ma honoru. Nie ma nawet człowieczeństwa. Ku temu chcemy iść, zakładając w tej chwili paradne mundury na defilady? I czcząc wciąż niezmiennie „bogów wojny”?
Po (za niedługo) 5 latach wojny na Ukrainie zaczyna się budzić rozum. Najnowsze doniesienia mediów znów mówią o jakichś próbach rozmów pokojowych. W państwach „kolektywnego Zachodu” (niestety nie w Polsce!) społeczeństwa zaczynają pokazywać rządzącym, że mają dość ich uwielbienia dla Ukrainy, wspierania tej wojny kosztem dobrobytu własnego narodu.
Tylko, że jest to już 5 lat za późno. Ta żyzna, bogata kiedyś Ukraina, to teraz pobojowisko. Lepiej jednak późno niż wcale.
Nie wiadomo na razie, czy ten powracający do życia rozum ma ten sam kształt? Czy pragnienie Pokoju, tak widoczne w pierwszych dziesięcioleciach po II wojnie światowej powróci? Czy zacznie się znowu dążyć do pokoju, czy tylko chce przegrupować siły, aby znowu uderzyć. Zniszczyć nasze człowieczeństwo. Powolne wybudzenie z letargu, a zarazem prowojennego amoku, obserwowane w mediach, każe przypuszczać, że albo ten nasz „społeczny” mózg ma jednak już jakieś nieodwracalne defekty, albo będzie wymagał jeszcze dziesięcioleci rehabilitacji.
Ale co do meritum tego artykułu: bohaterami każdej wojny są cywile.
A bohaterami historii powinni być ludzie, którzy wojnom zapobiegali. Ludzie, którzy zabiegali o Pokój.
Zwykli ludzie, którzy w tych bezsensownych zawieruchach wojennych, w tej orgii agresji, pychy, bezlitosnego stawiania swoich racji, ambicji zwyciężania za wszelką cenę, w interesie chciwości możnych tego świata, przeciwstawiają się tym działaniom. Nieliczącym się z życiem ludzkim. I jednak to życie próbują zachować. Przetrwać czas pogardy, zachować ludzkie standardy, które zatracają ci wszyscy wojownicy. Kiedyś zatracali je z chwilą, gdy chwytali w dłonie maczugę. Teraz gdy mówią i piszą, że nie można dopuścić do tego, aby Ukraina przegrała – i w ten sposób napędzają nadal wojnę. Z oddali. Niemal tak, jakby delikatnie operowali joystickiem śmiercionośnego drona. Mordercy z ukrycia.
Bohaterami są ci, którzy próbują do wojny nie dopuścić. A nawet, jeśli im się to nie udaje, to wciąż robią wszystko, aby te już trwające wojny zakończyć. Bohaterami są ci, którzy pracują, abyśmy my i przyszłe pokolenia mogli żyć po ludzku. A nawet w dobrobycie. A przede wszystkim w Pokoju.
Poświęcę kilku takim ludziom, niezbyt znanym, zapomnianym już, mój następny artykuł. To mój przyczynek – wkład w ideę Pokoju na świecie.
To im powinniśmy stawiać pomniki.
Jednak stawiamy je wojownikom.

